Parallel Witnessess


Judicium Veritatis

Publication information

  • A - Paris, BnF, Ms. Lat 1463, fol. 12r - fol. 38v
  • B - Dijon, Bibliothèque municipale, Ms. 235, fol. 138r - fol. 156r
  • C - Paris, BnF, Ms. Lat 8975, p. 29-59

Text according to witness A

The Judgment of Truth (Judicium Veritatis) is an allegorical fiction whose aim is to foster Clement VII's supremacy on the pontifical throne in the context of the Great Western Schism. It has never been edited. It is full of feminine allegories (Veritas, Ratio, Oratio, Virtutes and Vitia among many others) whose peregrinations and actions are a literary mise en scène for the author/narrator to deal with the popes' rivalry in the context of the schism - the text is as such a lamentation of the ecclesia about the sins that have perversed and corrupted the souls of men. It is still preserved nowadays in three different manuscripts which raise the question of their own influences and sources given that they were written over two hundred centuries.This digital edition is a small sample of a far larger critical edition still in progress - which will include all the variants proposed by the manuscripts and a translation and a historical analysis.

Chapter 1

[fol. 12r] [M]ateria hujus tractatus talis est : quidam monachus, auctor hujus operis, dum post nocturnas vigilias aliquantulumaliquantulum  A B ]   aliquandiu C sompno vacaret, apparuit ei ecclesia sub specie formosissime mulieris, precedente populo legis veteris et nove legisnove legis  A B ]   legis novae C populo subsequente, que cum multis lacrimis et tristitie vacaret. Interrogatur ab auctore ratio sui fletus ; respondet divisionem ecclesie esse materiam.

Consulitur eidem ut aggregato virtutum ac sue domus sapientum consilioconsilio  A B ]   om. C quid supersuper  A B ]   supra C hoc agendum sit diligenter inquirat. Obedit consilio et in loco ameno precipit erigiprecipit erigi  A B ]   erigi praecipit C tentorium, quod multiplici amenitate describitur figuratum, hoc paraverunt ab intrinseco tres virtutes theologice ab extrinseco vero quatuor cardinales. Quibus peractis, denuntiatur publice in ecclesie exercitu quod omnes venirent ad ejus consiliumconsilium  A B ]   concilium C, quibus de jure vel consuetudine pertineret. Pompa hoc audiens, ad tentorium festinanterad tentorium festinanter  A B ]   festinanter ad tentorium C properabat accedere, cujus mores gestus et habitus sermone multiplici describuntur, et tandem cum apropinquasset tentorium, a consortio virtutum repellitur et a Caritate durissime increpatur. Humilitas autem illuc accedens cum magna veneratione suscipitur. Congregato autem virtutum ac consiliariorum exercitu infra tentorium, regina ecclesia lugubre factum sue desolationis exponit cum lacrimis, petens consilium quid super tante desolationis negotio sit agendum. Cunctis aliis tacentibus, surgit Prudentia, et dicit super hoc Veritatis esse querendumesse querendum  A B ]   quaerendum esse C consilium, sine qua non posset tante arduitatis negotium terminari. Acquiescunt virtutes ejus consilio et in medio populi ecclesie queritur nuntius qui sit ydoneus ut domicilium Veritatis inquirat. Rumor invenitur, nuntius levis et voluntarius, qui negotium dictedicte  A B ]   om. C legationis assumit et percurrit omnes christiane religionis provincias et, Veritate non inventa, redit vacuus ad tentorium supradictum. Quo viso, ecclesia et alie virtutes nova rursusrursus  A B ]   om. C afflictione tenentur et, dum multis fletibus ac gemitibus incumbere[n]tincumbere[n]t  A B ]   incumbunt C, excitatur Ratio, que in secretiori cubiculo dormiebat. Surgit a lecto, profertur in medium. Cujus mirabilis species et ornatus describitur et, regine coassistens, prolixo sermone salubre consilium inducitinducit  A B ]   indicit C. Virtutibus consulens inter cetera quod cum Veritas peccatis hominum exigentibus a terrenis habitaculis recessisset, cum Deo in celi palatio sibi constituerat mansionem ; nullum ergo dicebat superesse remedium, nisi ydoneum nuntium ad Deum dirigere ex parte ecclesie  A B ]   et virtutum add. C, qui Veritatem preciperet redire ad terras et super dicte controversie negotio justitiam exhibereexhibere  A B ]   exhiberet C. Ad hoc agendum, Oratio tanquam ydoneus nuntiusydoneus nuntius  A B ]   nuntius ydoneus C eligitur, cujus describitur modus species et ornatus. Dictat Ratio epistolam supplicatoriamsupplicatoriam  A B ]   supplicatricem C ad Deum, ex parte ecclesie et virtutum, ut Veritas revertatur ad terras. Accepta epistola, Oratio ascendit in celum et epistolam Deo exhibet, exauditur favorabiliter et advocata Veritate committit sibi Deus per litteras quod descendat in Galliam, et sponse sue ecclesie controversiam auctoritate divina judicet et decernat. Obedit Veritas divino imperio et descendens Parisius, stationem suam sibi imperatimperat  A B ]   praeparat C in publico. Assistunt ei omnium artium et scientiarum magistri ac precipui traditores, quorum scientie et auctoritasauctoritas  A B ]   authoritates C describuntur et quorum consilio in agendisagendis  A B ]   agendo C utitur.

Dum hec cogunturcoguntur  A B ]   aguntur C, [fol. 12v] casualiter adveniuntadveniunt  A B ]   advenit C partium procuratoresprocuratores  A B ]   procurator C, scilicet Bartholomei Barrensis et domini Roberti de Gebennis, qui de summo pontificatu contenduntcontendunt  A B ]   contendebant C. Proponit prior procurator Bartholomei domini sui justitiam cum libello totum cause meritum continente famosis juris allegationibus non oblitis. Respondet ad hoc postmodum partis adversepartis adverse  A B ]   adversae partis C procurator, singulas rationes allegatas evacuans, et jus domini sui auctoritate jurium et firmissimis rationibus circumponenscircumponens  A B ]   componens C. Deinde jurant partes de calumpnia, renuntiant voluntati et auctoritati ulterius allegandi aliquid, ad audiendum diffinitivam sententiam diem prefixamo accipiunt. Die prefixamprefixam  A B ]   praefixa C, se iterato tribunali Veritatis offerunt. Recitatur processus et a Veritate contra Bartholomeum sententialitersententialiter  A B ]   finaliter C diffinitur, que sententia de omnium assistentium beneplacito collaudatur.

Chapter 2

Incipit prologus in tractatu de Judicio Veritatis contra Bartholomeum scismaticum, compositus a quodam monacho Clarevallensis, et primo tangitur auctoris intentio qua ratione presens negotium sit aggressus, compositus a quodam monacho Clarevallensis, et primo tangitur auctoris intentio qua ratione presens negotium sit aggressus  A C ]   om. B.

« [G]ratius[G]ratius  A B ]   Ratius C astra nitent dum pestifer horruit ether ! Dum olim divine vocatus audito susurrio, ollas carnium egiptias, pepones et allia salubri fretus consilio declinassem, inter sementis procellosi maris diluvium, insulam monastice religionis tanquam salutis anchoram non minus salubriter quam sapienter attigi, in qua sponsor prodigus et avarus redditor. Relictas venenate dulcedinis ineptias, importune se ingerentes affectui, manu missa ad aratrum retroaspicere gestiebam, sed demum superne lucis radius meritorummeritorum  A B ]   om. C hospitiolo dignanter illuxithospitiolo dignanter illuxit  A B ]   hospitiolo mentis illuxit dignanter C, vexatio tribuit intellectum et rationis moderatio executionis debitum non negavit ».

« TalidusTalidus  A ]   Talibus B C igitur attactus judiciis, insolentis vite pruriginem castigatiori nodo compressi et luxuriantis rabiem juventutis sub discipline vinculo coartavi. Recogitavi igitur annos meos cum accetosa mentis amaritudine perper  A B ]   pro C fluxa desideria erroneeerronee  A B ]   errante C voluptatisvoluptatis  A B ]   voluntatis C, inin  A B ]   om. C servitute Egiptiorum luti et lateris superfluos ac steriles impendisse labores, conscientie murmurantis compulsus baculo donec timor anime, saluberrimus hospes non vocatus, advenit precursor gratie, preco venie, et omnium divinorum carismatum fundamentum stabiliens, lucerna dirigens ac janua introducens. Hic michi multipharie multisque modis, ut assolet conscientie peccatrici, tot silogismorum nodosa cumpingebat anxiamataanxiamata  A ]   anxiomata B; axiomata C. In propositione inobedientie crimen incutiens ; in assumptione pene [fol. 13r] demeritum horrifica comminatione pretendens ; in illatione eterne dampnationis incendium reputans ; hujus tam horrende conclusionis laqueum, nec sophistice verbositatis apparentia, nec dyaletice subtilitatis industria speraretsperaret  A B ]   sperans C evadere. Ab hiis ergo probatissima veritate conclusus et non minus conscientia protestante confusus, locum meroris claustralem solitudinem ardenter invisere opere pretium autumavi. Et sic indefessa pertinacia inter angustasangustas  A B ]   angustias C solicitudinessolicitudines  A B ]   solitudinis C, emensi detrimenta temporis statera lacrimosa pensabam ».

Chapter 3

Quomodo ecclesia, sub specie decore virginis, apparuit dormienti.

« [D]um ergo cujusdam diei matutino crepusculo, super hujuscemodihujuscemodi  A B ]   hujusmodi C cogitatu angariosos mentis fluctus revolverem, fatigati spiritus ac tanti laboris molestias non ferentes in sompnium depressi, commissi operis diligentiam suspenderunt ».

« Et ecce ex insperato mulier venusti habitus et corporis proceritate decora, nec nimisnimis  A ]   minus B C vultus speciositate notabilis maturo procedens incessu ad me maturarematurare  A B ]   propepare C videbatur accessum ; hujus facies licet multemulte  A B ]   multo C claritatis radiaret splendoribus, nubilo tamen objecta tristitie immensi doloris indicia preferebat. Nam repetita suspiria, intercluse mestitudinis testes ydonei in virgineavirginea  A B ]   virginis C facie, sub occulorum syderibus jugi scaturigine furtivos lacrimarum rivullos omittebantomittebant  A ]   emitebant B; emitebat C. In ejus vertice dyadema aurum radiabat prelucidumprelucidum  A B ]   perlucidum C, quod inter rasilerasile  A B ]   mirum C artificium variabovariabo  A ]   variato B C opere distinguebat. Vestium vero fulgor mirabilis intuentium oculos, tantis obetatosobetatos  A ]   ebetatos B; hebetatos C splendoribus, ad palpebrarumpalpebrarum  A C ]   palpebrabrum B reflectebat domicilia. Nam purpura gemmarum varietate diescensdiescens  A B ]   ditescens C Apolini, videbatur concludereconcludere  A B ]   includere C et ibi decorem materie cum forme muticulomuticulo  A ]   miraculo B C ad paria judicares. Et hanc quidem ejus purpuram, nonnulli perditionis filii, ausu sacrilego, a summo usque deorsum sciderantsciderant  A B ]   scinderant C, enorme sue divisionis vestigiavestigia  A B ]   vestigiam C reliquentes. In dextera autem vexillum crucis purpurei coloris gestabat insigne, quo facile posset omnium adversariorum insidias deterrere, quamquam et hoc nebularum fuligine et venti ab AquilioneAquilione  A B ]   Aquilone C furentis vehementiavehementia  A B ]   violentia C tanta videretur obscuritate mutatum, et a supernis ad infima violentia persecutrice demissum ut multi filiorum dissiderent. Cuinam mistromistro  A ]   ministro B C seu ministroministro  A ]   ministerio B C subtutioris vexilli regimine deservirent ? ».

(Synagoga) « Hanc preibat utriusque sexus multitudo innumera cultros sanguineos gestans in manibus, cui preerat senex venerabilis non tam honorandushonorandus  A B ]   horrendus C canitie quam facie admirandus. Hic tabulas gestabatgestabat  A B ]   gestans C lapideas hebraicis caracteribus exaratas ac volumen non exiguum, quod cum doctorum more suis lectione publica palam faceret. Ipsi obturatis auribus et obseratis intuitibusIpsi obturatis auribus et obseratis intuitibus  A B ]   om. C, solum libri cooperculum admittebant ».

(Ecclesia christiana) « EE  A ]   om. B C vestigio vero sequebatur turba spectabilis priore longe populosior incedens, ordinatius et reverentior in ornatu, et qui primatum gerere videbantur, in ipsis ordinem triumpharumtriumpharum  A ]   tripharium B; trifarium C pretendebant obtutibus. (Martires) Et primi quidamquidam  A ]   quidem B C stola vestiti purpurea sanguinem agni visi sunt permutasse conchilibus. (Virgines) Alii vero, bisso candidati mundissima, nullo maculose turpitudinis nevo, patientes suum denigrare candorem liliati procedebant colore pariter et odore. (Doctores) Tertii autem, vestibus circumamicti croceis dum occulis [fol. 13v] linteis ad archanaarchana  A B ]   arcanae C sapientie salutaris cacumina aciem sue considerationis attollunt, hauriunt aquashauriunt aquas  A B ]   aquas hauriunt C in gaudio de fontibus, quibus prepotatiprepotati  A ]   perpotati B C uberius ; distributione benivola prestant refrigerium sitibundis. Et primis quidem aurea, secundis gemmea, tertiis vero corona syderea choruscabat in vertice ».

(De scismaticis) « Verum totius hujushujus  A B ]   om. C cohortis pars non modica falsorum fratrumfratrum  A B ]   fratrem C, interseptaintersepta  A B ]   intercepta C periculis, adversa facie et a priori gradu resiliens : a dicte domine sue collegio divortium intentabatintentabat  A B ]   incendebat C. Cumque michi fieret loci proximitate vicinior gressus figere visa est. At ego, non modica admirationis perturbatione pulsatus, ymaginabat tacitus, quid tante novitatis miracula presagirent. Advertens nichilominus lyrumlyrum  A ]   horum B C singula, tot admirationis modos publicis objectantia conspectibus conjectura verissimili, abditis non carere misteriis, et que nove significationis aditum reserarent. Resumptis igitur viribus, ad presentiam majestatis regie meticulosus accessi ac, curvatis poplitibus, reverentie propentiorispropentioris  A ]   propensioris B C obtuli libamentum, quemquem  A C ]   quam B illa grati favoris applausu benigne erigens, reciproce salutationis obtulit talionem ».

Hic a[u]ctor interrogat ecclesiam de causa tristitie sue.

« [S]uscepta igitur congratulantis applausus benivolentia in hanc vocem  A B ]   formam add. C admiratione questionis erupi. O pulcerrima mulierum, quam summisummi  A B ]   om. C prerogativa fulgoris claritate perfusam, ab eterne sapientie linea naturalem traxisse ortus originem aud faciliterfaciliter  A ]   om. B; feliciter C audeam dubitare ! Si in tante majestatismajestatis  A B ]   puritatis C oculis spuria vitulaminavitulamina  A B ]   vinilamia C et aboriginales vernaculi quidpiam seriosum audeant supplicare, quoddam mee dubitationis ambiguum, quod nimienimie  A B ]   minimae C conturbationis impulsu mentis archana deterret, digneris tue responsionis beneficio serenare ? QuenamQuenam  A B ]   quae C videlicet sis ? Unde processeris ? Et cur in has desertas heremi nostrenostre  A B ]   nostri C solitudines quasi vagabunda decurras ? Quis etiam doloris aculeus aut injurie mordacis stimulus usque adeo tue mentis concussit hospitium ut, regie majestatis serenitate relicta, doloris intimiintimi  A B ]   intimis C mordearis insultibus, que crebra lacrimarum effusio suspicandosuspicando  A B ]   suspiciendo C presagit, et repetita suspiria ab imo pectoris resonantia lucidius commentantur ? ».

(Responsio ecclesie) Cum illa vultus serenioris affectumaffectum  A B ]   aspectum C in me convertens plausibilem, postquam fluentes lacrimas molli siccavit amictu, in hanc responsionis prodiit suadelam. Quamvis lugere quam plausibiles alternare sermones pelago diversisdiversis  A B ]   demersis C tristitie videatur, acceptius potissime ubi consolationis remedium morborum desperata gravitas includitincludit  A ]   intercludit B; interclusit C, ne tamen aggrestis ineptitudinis obprobrio, ignorantie nubilo aut arrogantie deputetur. « Supercilio morem tibitibi  A B ]   om. C gerere conabor pro viribus, ut nostre assertionis solutione valida totius tue dubitationis transquiletur impulsus, et quamquam de persone mee notitia visarum rerum loquentie te reddidisse videanturreddidisse videantur  A B ]   videantur reddidisse C instructum, noveris tamen quod ecclesia nominor, cujus amore dudum nimienimie  A B ]   om. C delectionisdelectionis  A ]   dilectionis B C vinculo cathenatus unigenitus Dei Filius, togam nostre fragilitatis assumens, ad ergastulum humane mortalitatis insiliitinsiliit  A B ]   insilit C ; se variis penis adiciens ut fatigationis nostre pondera relevaret ; egrotans ut sanaret ; dejectus ut resurgeret ; mendicitatis se supponens obprobriis ut nos a perempnis egestatis obprobrio liberaret. Et quoniam capitalis noxe demerito et eterne pene miseriis, subconaresubconare  A ]   sub amarae B C cautionis cyrographycyrography  A ]   cyrografo B; chyrographo C, principi tenebrarum eramus obnoxii, qui me dure servitutis imperio subigebat, ipse liberator meus nimia sue miserationissue miserationis  A B ]   miserationis suae C bonitate [fol. 14r] devictus usque ad horrende mortis ignominiam obedientia summe dejectionis se obtulit ut sit ejus humilitas scelerum meorum contumaciam, ignominiaignominia  A B ]   ignominiam C superbiamsuperbiam  A B ]   om. C acerbitas pene reatus intemperantiam, tanquam clavus clavo retunderet et adverso calicecalice  A ]   calce B C feriret. Et sic demum sapientie divine mirabili providentiamirabili providentia  A B ]   providentia mirabili C, culpa dampnabilis ultione justa non caruit, et tyranni crudelis jugum excutiens, quo injusteinjuste  A B ]   in justo C dampnationis imperio aut verius improperio me violenter oppresserat. Abolito mortis cyrographo, in libertatem filiorum et  A B ]   in add. C adeptionemadeptionem  A ]   adoptionem B C paterne hereditatis liberata deveni ».

« Verum tantis ac talibus beneficiorum donariis non contentus, ad ampliora michi manum protenditprotendit  A B ]   praetendit C gratuitatemgratuitatem  A ]   gratuitam B C. Nam me, ex captiva liberam, ex ignobili spectabilem, ex inimica filiam, ab omnium veterum delictorum spurcitia in suo sanguine dealbatam subarravit. Anulo capiti coronam imposuit, omnium gemmarum varietate distinctam, et quasi tanta non sufficerent, decoravit monilibus et omnis ornatus splendore ac totius decoris varietate contexit. Tandem vero sublimatam gloria et honore, speciosus speciosam immaculatus pudicam castro sibi conjugio copulavit, et utriusque virginitatisvirginitatis  A B ]   virginitate C prerogativa manente, totius hujus generationis seriem, non humano contagiocontagio  A B ]   conjugio C, sed superne dispensationis beneficio procreavit ».

« Verum multo plures alios a presentis militie separatos laboribus ad superne stationis palatia, laboris sui stipendia redditurus invexit, de quorum absentia nulla calamitate turbationis angarior, nam firma sponsi manentmanent  A C ]   manet B encenia sponsionis : omnes invicem in etatem plenitudinis me recepturam cum stola duplici in fine temporum, cum fuerit Deus omnia in omnibus et meum perfecerit imperfectum. Et quoniam post tottot  A B ]   om. C insignia victoriosevictoriose  A B ]   victoriosa C laborationis certamina, ad summa empiree regionis palatia cum filiorum multitudine ipse sponsus tanquam emeritus triumphator ascendit locum paturuspaturus  A ]   paraturus B C sequacibus, et perper  A ]   pro B C sui laboris merito paterne hereditatis divitias introgressus. Qui primitus ne viduitatis protensa deplorarem obprobria et venatorum ancipitesancipites  A B ]   ancipes C possem obliquareobliquare  A B ]   vitare C tendiculas et luporum morsus precavere nocentes, nec non morbis filiorum ingruentibus debito reparationis antidoto providere ? Dilectissimum suum Petrum apostolum, multa sibi fidelitatis attestatione probatum, caritatis ardore fervidum, qui  A B ]   omnium add. C omnimode perfectionis ac virtutis precipue licet in lutei carceris habitaculo gestabat insigne michi sponsum legitimum, substitutione vicaria delegavit, irrefragabili deffinitione sancciens, nulla dierum vetustate delenda, nullo fluxu temporis abolenda, quodquod  A C ]   om. B cum quis eorum qui hujusmodi vicariatus presunt officio mortalitatis togam exuerit, collectis regie mee optimatibus, retrusa ambitionis vipera, relegatorelegato  A B ]   religato C funebri cupiditatis ydolo, traductis carne et sanguine in officium sincerissime caritatis. Quecumque exquisite consultationis judicio, ad tante sublimitatis moderandummoderandum  A ]   moderandi B; moderandis C fastigium prestationemprestationem  A B ]   praestantionem C decreverint tanquam possessor ydoneus avieavie  A ]   a viae B C et universa filiorum multitudine benivolo recipiatur applausu ».

« Quod si secus fieret et per cujusquam venenose machinationis excercitium, improbe rapacitatis ambitum vel suspecte germanitatis affectum, ad consummationem tanti operis aliquorum animos prospicerentprospicerent  A B ]   conspicerent C commoveri, murum constantissime deffensionis opponerent ne sponsa Christi tam infami polluaturpolluatur  A B ]   polluta C conjugio et ne fama profanis horrende turpitudinis commercio sedarentur ».

Judicium Veritatis

Publication information

  • A - Paris, BnF, Ms. Lat 1463, fol. 12r - fol. 38v
  • B - Dijon, Bibliothèque municipale, Ms. 235, fol. 138r - fol. 156r
  • C - Paris, BnF, Ms. Lat 8975, p. 29-59

Text according to witness B

The Judgment of Truth (Judicium Veritatis) is an allegorical fiction whose aim is to foster Clement VII's supremacy on the pontifical throne in the context of the Great Western Schism. It has never been edited. It is full of feminine allegories (Veritas, Ratio, Oratio, Virtutes and Vitia among many others) whose peregrinations and actions are a literary mise en scène for the author/narrator to deal with the popes' rivalry in the context of the schism - the text is as such a lamentation of the ecclesia about the sins that have perversed and corrupted the souls of men. It is still preserved nowadays in three different manuscripts which raise the question of their own influences and sources given that they were written over two hundred centuries.This digital edition is a small sample of a far larger critical edition still in progress - which will include all the variants proposed by the manuscripts and a translation and a historical analysis.

Chapter 1

[fol. 12r] [M]ateria hujus tractatus talis est : quidam monachus, auctor hujus operis, dum post nocturnas vigilias aliquantulumaliquantulum  A B ]   aliquandiu C sompno vacaret, apparuit ei ecclesia sub specie formosissime mulieris, precedente populo legis veteris et nove legisnove legis  A B ]   legis novae C populo subsequente, que cum multis lacrimis et tristitie vacaret. Interrogatur ab auctore ratio sui fletus ; respondet divisionem ecclesie esse materiam.

Consulitur eidem ut aggregato virtutum ac sue domus sapientum consilioconsilio  A B ]   om. C quid supersuper  A B ]   supra C hoc agendum sit diligenter inquirat. Obedit consilio et in loco ameno precipit erigiprecipit erigi  A B ]   erigi praecipit C tentorium, quod multiplici amenitate describitur figuratum, hoc paraverunt ab intrinseco tres virtutes theologice ab extrinseco vero quatuor cardinales. Quibus peractis, denuntiatur publice in ecclesie exercitu quod omnes venirent ad ejus consiliumconsilium  A B ]   concilium C, quibus de jure vel consuetudine pertineret. Pompa hoc audiens, ad tentorium festinanterad tentorium festinanter  A B ]   festinanter ad tentorium C properabat accedere, cujus mores gestus et habitus sermone multiplici describuntur, et tandem cum apropinquasset tentorium, a consortio virtutum repellitur et a Caritate durissime increpatur. Humilitas autem illuc accedens cum magna veneratione suscipitur. Congregato autem virtutum ac consiliariorum exercitu infra tentorium, regina ecclesia lugubre factum sue desolationis exponit cum lacrimis, petens consilium quid super tante desolationis negotio sit agendum. Cunctis aliis tacentibus, surgit Prudentia, et dicit super hoc Veritatis esse querendumesse querendum  A B ]   quaerendum esse C consilium, sine qua non posset tante arduitatis negotium terminari. Acquiescunt virtutes ejus consilio et in medio populi ecclesie queritur nuntius qui sit ydoneus ut domicilium Veritatis inquirat. Rumor invenitur, nuntius levis et voluntarius, qui negotium dictedicte  A B ]   om. C legationis assumit et percurrit omnes christiane religionis provincias et, Veritate non inventa, redit vacuus ad tentorium supradictum. Quo viso, ecclesia et alie virtutes nova rursusrursus  A B ]   om. C afflictione tenentur et, dum multis fletibus ac gemitibus incumbere[n]tincumbere[n]t  A B ]   incumbunt C, excitatur Ratio, que in secretiori cubiculo dormiebat. Surgit a lecto, profertur in medium. Cujus mirabilis species et ornatus describitur et, regine coassistens, prolixo sermone salubre consilium inducitinducit  A B ]   indicit C. Virtutibus consulens inter cetera quod cum Veritas peccatis hominum exigentibus a terrenis habitaculis recessisset, cum Deo in celi palatio sibi constituerat mansionem ; nullum ergo dicebat superesse remedium, nisi ydoneum nuntium ad Deum dirigere ex parte ecclesie  A B ]   et virtutum add. C, qui Veritatem preciperet redire ad terras et super dicte controversie negotio justitiam exhibereexhibere  A B ]   exhiberet C. Ad hoc agendum, Oratio tanquam ydoneus nuntiusydoneus nuntius  A B ]   nuntius ydoneus C eligitur, cujus describitur modus species et ornatus. Dictat Ratio epistolam supplicatoriamsupplicatoriam  A B ]   supplicatricem C ad Deum, ex parte ecclesie et virtutum, ut Veritas revertatur ad terras. Accepta epistola, Oratio ascendit in celum et epistolam Deo exhibet, exauditur favorabiliter et advocata Veritate committit sibi Deus per litteras quod descendat in Galliam, et sponse sue ecclesie controversiam auctoritate divina judicet et decernat. Obedit Veritas divino imperio et descendens Parisius, stationem suam sibi imperatimperat  A B ]   praeparat C in publico. Assistunt ei omnium artium et scientiarum magistri ac precipui traditores, quorum scientie et auctoritasauctoritas  A B ]   authoritates C describuntur et quorum consilio in agendisagendis  A B ]   agendo C utitur.

Dum hec cogunturcoguntur  A B ]   aguntur C, [fol. 12v] casualiter adveniuntadveniunt  A B ]   advenit C partium procuratoresprocuratores  A B ]   procurator C, scilicet Bartholomei Barrensis et domini Roberti de Gebennis, qui de summo pontificatu contenduntcontendunt  A B ]   contendebant C. Proponit prior procurator Bartholomei domini sui justitiam cum libello totum cause meritum continente famosis juris allegationibus non oblitis. Respondet ad hoc postmodum partis adversepartis adverse  A B ]   adversae partis C procurator, singulas rationes allegatas evacuans, et jus domini sui auctoritate jurium et firmissimis rationibus circumponenscircumponens  A B ]   componens C. Deinde jurant partes de calumpnia, renuntiant voluntati et auctoritati ulterius allegandi aliquid, ad audiendum diffinitivam sententiam diem prefixamo accipiunt. Die prefixamprefixam  A B ]   praefixa C, se iterato tribunali Veritatis offerunt. Recitatur processus et a Veritate contra Bartholomeum sententialitersententialiter  A B ]   finaliter C diffinitur, que sententia de omnium assistentium beneplacito collaudatur.

Chapter 2

Incipit prologus in tractatu de Judicio Veritatis contra Bartholomeum scismaticum-, compositus a quodam monacho Clarevallensis, et primo tangitur auctoris intentio qua ratione presens negotium sit aggressus  A C ]   om. B.

« [G]ratius[G]ratius  A B ]   Ratius C astra nitent dum pestifer horruit ether ! Dum olim divine vocatus audito susurrio, ollas carnium egiptias, pepones et allia salubri fretus consilio declinassem, inter sementis procellosi maris diluvium, insulam monastice religionis tanquam salutis anchoram non minus salubriter quam sapienter attigi, in qua sponsor prodigus et avarus redditor. Relictas venenate dulcedinis ineptias, importune se ingerentes affectui, manu missa ad aratrum retroaspicere gestiebam, sed demum superne lucis radius meritorummeritorum  A B ]   om. C hospitiolo dignanter illuxithospitiolo dignanter illuxit  A B ]   hospitiolo mentis illuxit dignanter C, vexatio tribuit intellectum et rationis moderatio executionis debitum non negavit ».

« TalibusTalidus  A ]   Talibus B C igitur attactus judiciis, insolentis vite pruriginem castigatiori nodo compressi et luxuriantis rabiem juventutis sub discipline vinculo coartavi. Recogitavi igitur annos meos cum accetosa mentis amaritudine perper  A B ]   pro C fluxa desideria erroneeerronee  A B ]   errante C voluptatisvoluptatis  A B ]   voluntatis C, inin  A B ]   om. C servitute Egiptiorum luti et lateris superfluos ac steriles impendisse labores, conscientie murmurantis compulsus baculo donec timor anime, saluberrimus hospes non vocatus, advenit precursor gratie, preco venie, et omnium divinorum carismatum fundamentum stabiliens, lucerna dirigens ac janua introducens. Hic michi multipharie multisque modis, ut assolet conscientie peccatrici, tot silogismorum nodosa cumpingebat anxiomataanxiamata  A ]   anxiomata B; axiomata C. In propositione inobedientie crimen incutiens ; in assumptione pene [fol. 13r] demeritum horrifica comminatione pretendens ; in illatione eterne dampnationis incendium reputans ; hujus tam horrende conclusionis laqueum, nec sophistice verbositatis apparentia, nec dyaletice subtilitatis industria speraretsperaret  A B ]   sperans C evadere. Ab hiis ergo probatissima veritate conclusus et non minus conscientia protestante confusus, locum meroris claustralem solitudinem ardenter invisere opere pretium autumavi. Et sic indefessa pertinacia inter angustasangustas  A B ]   angustias C solicitudinessolicitudines  A B ]   solitudinis C, emensi detrimenta temporis statera lacrimosa pensabam ».

Chapter 3

Quomodo ecclesia, sub specie decore virginis, apparuit dormienti.

« [D]um ergo cujusdam diei matutino crepusculo, super hujuscemodihujuscemodi  A B ]   hujusmodi C cogitatu angariosos mentis fluctus revolverem, fatigati spiritus ac tanti laboris molestias non ferentes in sompnium depressi, commissi operis diligentiam suspenderunt ».

« Et ecce ex insperato mulier venusti habitus et corporis proceritate decora, nec minusnimis  A ]   minus B C vultus speciositate notabilis maturo procedens incessu ad me maturarematurare  A B ]   propepare C videbatur accessum ; hujus facies licet multemulte  A B ]   multo C claritatis radiaret splendoribus, nubilo tamen objecta tristitie immensi doloris indicia preferebat. Nam repetita suspiria, intercluse mestitudinis testes ydonei in virgineavirginea  A B ]   virginis C facie, sub occulorum syderibus jugi scaturigine furtivos lacrimarum rivullos emitebantomittebant  A ]   emitebant B; emitebat C. In ejus vertice dyadema aurum radiabat prelucidumprelucidum  A B ]   perlucidum C, quod inter rasilerasile  A B ]   mirum C artificium variatovariabo  A ]   variato B C opere distinguebat. Vestium vero fulgor mirabilis intuentium oculos, tantis ebetatosobetatos  A ]   ebetatos B; hebetatos C splendoribus, ad palpebrabrumpalpebrarum  A C ]   palpebrabrum B reflectebat domicilia. Nam purpura gemmarum varietate diescensdiescens  A B ]   ditescens C Apolini, videbatur concludereconcludere  A B ]   includere C et ibi decorem materie cum forme miraculomuticulo  A ]   miraculo B C ad paria judicares. Et hanc quidem ejus purpuram, nonnulli perditionis filii, ausu sacrilego, a summo usque deorsum sciderantsciderant  A B ]   scinderant C, enorme sue divisionis vestigiavestigia  A B ]   vestigiam C reliquentes. In dextera autem vexillum crucis purpurei coloris gestabat insigne, quo facile posset omnium adversariorum insidias deterrere, quamquam et hoc nebularum fuligine et venti ab AquilioneAquilione  A B ]   Aquilone C furentis vehementiavehementia  A B ]   violentia C tanta videretur obscuritate mutatum, et a supernis ad infima violentia persecutrice demissum ut multi filiorum dissiderent. Cuinam ministromistro  A ]   ministro B C seu ministerioministro  A ]   ministerio B C subtutioris vexilli regimine deservirent ? ».

(Synagoga) « Hanc preibat utriusque sexus multitudo innumera cultros sanguineos gestans in manibus, cui preerat senex venerabilis non tam honorandushonorandus  A B ]   horrendus C canitie quam facie admirandus. Hic tabulas gestabatgestabat  A B ]   gestans C lapideas hebraicis caracteribus exaratas ac volumen non exiguum, quod cum doctorum more suis lectione publica palam faceret. Ipsi obturatis auribus et obseratis intuitibusIpsi obturatis auribus et obseratis intuitibus  A B ]   om. C, solum libri cooperculum admittebant ».

(Ecclesia christiana) « -E  A ]   om. B C vestigio vero sequebatur turba spectabilis priore longe populosior incedens, ordinatius et reverentior in ornatu, et qui primatum gerere videbantur, in ipsis ordinem triphariumtriumpharum  A ]   tripharium B; trifarium C pretendebant obtutibus. (Martires) Et primi quidemquidam  A ]   quidem B C stola vestiti purpurea sanguinem agni visi sunt permutasse conchilibus. (Virgines) Alii vero, bisso candidati mundissima, nullo maculose turpitudinis nevo, patientes suum denigrare candorem liliati procedebant colore pariter et odore. (Doctores) Tertii autem, vestibus circumamicti croceis dum occulis [fol. 13v] linteis ad archanaarchana  A B ]   arcanae C sapientie salutaris cacumina aciem sue considerationis attollunt, hauriunt aquashauriunt aquas  A B ]   aquas hauriunt C in gaudio de fontibus, quibus perpotatiprepotati  A ]   perpotati B C uberius ; distributione benivola prestant refrigerium sitibundis. Et primis quidem aurea, secundis gemmea, tertiis vero corona syderea choruscabat in vertice ».

(De scismaticis) « Verum totius hujushujus  A B ]   om. C cohortis pars non modica falsorum fratrumfratrum  A B ]   fratrem C, interseptaintersepta  A B ]   intercepta C periculis, adversa facie et a priori gradu resiliens : a dicte domine sue collegio divortium intentabatintentabat  A B ]   incendebat C. Cumque michi fieret loci proximitate vicinior gressus figere visa est. At ego, non modica admirationis perturbatione pulsatus, ymaginabat tacitus, quid tante novitatis miracula presagirent. Advertens nichilominus horumlyrum  A ]   horum B C singula, tot admirationis modos publicis objectantia conspectibus conjectura verissimili, abditis non carere misteriis, et que nove significationis aditum reserarent. Resumptis igitur viribus, ad presentiam majestatis regie meticulosus accessi ac, curvatis poplitibus, reverentie propensiorispropentioris  A ]   propensioris B C obtuli libamentum, quamquem  A C ]   quam B illa grati favoris applausu benigne erigens, reciproce salutationis obtulit talionem ».

Hic a[u]ctor interrogat ecclesiam de causa tristitie sue.

« [S]uscepta igitur congratulantis applausus benivolentia in hanc vocem  A B ]   formam add. C admiratione questionis erupi. O pulcerrima mulierum, quam summisummi  A B ]   om. C prerogativa fulgoris claritate perfusam, ab eterne sapientie linea naturalem traxisse ortus originem aud -faciliter  A ]   om. B; feliciter C audeam dubitare ! Si in tante majestatismajestatis  A B ]   puritatis C oculis spuria vitulaminavitulamina  A B ]   vinilamia C et aboriginales vernaculi quidpiam seriosum audeant supplicare, quoddam mee dubitationis ambiguum, quod nimienimie  A B ]   minimae C conturbationis impulsu mentis archana deterret, digneris tue responsionis beneficio serenare ? QuenamQuenam  A B ]   quae C videlicet sis ? Unde processeris ? Et cur in has desertas heremi nostrenostre  A B ]   nostri C solitudines quasi vagabunda decurras ? Quis etiam doloris aculeus aut injurie mordacis stimulus usque adeo tue mentis concussit hospitium ut, regie majestatis serenitate relicta, doloris intimiintimi  A B ]   intimis C mordearis insultibus, que crebra lacrimarum effusio suspicandosuspicando  A B ]   suspiciendo C presagit, et repetita suspiria ab imo pectoris resonantia lucidius commentantur ? ».

(Responsio ecclesie) Cum illa vultus serenioris affectumaffectum  A B ]   aspectum C in me convertens plausibilem, postquam fluentes lacrimas molli siccavit amictu, in hanc responsionis prodiit suadelam. Quamvis lugere quam plausibiles alternare sermones pelago diversisdiversis  A B ]   demersis C tristitie videatur, acceptius potissime ubi consolationis remedium morborum desperata gravitas intercluditincludit  A ]   intercludit B; interclusit C, ne tamen aggrestis ineptitudinis obprobrio, ignorantie nubilo aut arrogantie deputetur. « Supercilio morem tibitibi  A B ]   om. C gerere conabor pro viribus, ut nostre assertionis solutione valida totius tue dubitationis transquiletur impulsus, et quamquam de persone mee notitia visarum rerum loquentie te reddidisse videanturreddidisse videantur  A B ]   videantur reddidisse C instructum, noveris tamen quod ecclesia nominor, cujus amore dudum nimienimie  A B ]   om. C dilectionisdelectionis  A ]   dilectionis B C vinculo cathenatus unigenitus Dei Filius, togam nostre fragilitatis assumens, ad ergastulum humane mortalitatis insiliitinsiliit  A B ]   insilit C ; se variis penis adiciens ut fatigationis nostre pondera relevaret ; egrotans ut sanaret ; dejectus ut resurgeret ; mendicitatis se supponens obprobriis ut nos a perempnis egestatis obprobrio liberaret. Et quoniam capitalis noxe demerito et eterne pene miseriis, sub amaraesubconare  A ]   sub amarae B C cautionis cyrografocyrography  A ]   cyrografo B; chyrographo C, principi tenebrarum eramus obnoxii, qui me dure servitutis imperio subigebat, ipse liberator meus nimia sue miserationissue miserationis  A B ]   miserationis suae C bonitate [fol. 14r] devictus usque ad horrende mortis ignominiam obedientia summe dejectionis se obtulit ut sit ejus humilitas scelerum meorum contumaciam, ignominiaignominia  A B ]   ignominiam C superbiamsuperbiam  A B ]   om. C acerbitas pene reatus intemperantiam, tanquam clavus clavo retunderet et adverso calcecalice  A ]   calce B C feriret. Et sic demum sapientie divine mirabili providentiamirabili providentia  A B ]   providentia mirabili C, culpa dampnabilis ultione justa non caruit, et tyranni crudelis jugum excutiens, quo injusteinjuste  A B ]   in justo C dampnationis imperio aut verius improperio me violenter oppresserat. Abolito mortis cyrographo, in libertatem filiorum et  A B ]   in add. C adoptionemadeptionem  A ]   adoptionem B C paterne hereditatis liberata deveni ».

« Verum tantis ac talibus beneficiorum donariis non contentus, ad ampliora michi manum protenditprotendit  A B ]   praetendit C gratuitamgratuitatem  A ]   gratuitam B C. Nam me, ex captiva liberam, ex ignobili spectabilem, ex inimica filiam, ab omnium veterum delictorum spurcitia in suo sanguine dealbatam subarravit. Anulo capiti coronam imposuit, omnium gemmarum varietate distinctam, et quasi tanta non sufficerent, decoravit monilibus et omnis ornatus splendore ac totius decoris varietate contexit. Tandem vero sublimatam gloria et honore, speciosus speciosam immaculatus pudicam castro sibi conjugio copulavit, et utriusque virginitatisvirginitatis  A B ]   virginitate C prerogativa manente, totius hujus generationis seriem, non humano contagiocontagio  A B ]   conjugio C, sed superne dispensationis beneficio procreavit ».

« Verum multo plures alios a presentis militie separatos laboribus ad superne stationis palatia, laboris sui stipendia redditurus invexit, de quorum absentia nulla calamitate turbationis angarior, nam firma sponsi manetmanent  A C ]   manet B encenia sponsionis : omnes invicem in etatem plenitudinis me recepturam cum stola duplici in fine temporum, cum fuerit Deus omnia in omnibus et meum perfecerit imperfectum. Et quoniam post tottot  A B ]   om. C insignia victoriosevictoriose  A B ]   victoriosa C laborationis certamina, ad summa empiree regionis palatia cum filiorum multitudine ipse sponsus tanquam emeritus triumphator ascendit locum paraturuspaturus  A ]   paraturus B C sequacibus, et proper  A ]   pro B C sui laboris merito paterne hereditatis divitias introgressus. Qui primitus ne viduitatis protensa deplorarem obprobria et venatorum ancipitesancipites  A B ]   ancipes C possem obliquareobliquare  A B ]   vitare C tendiculas et luporum morsus precavere nocentes, nec non morbis filiorum ingruentibus debito reparationis antidoto providere ? Dilectissimum suum Petrum apostolum, multa sibi fidelitatis attestatione probatum, caritatis ardore fervidum, qui  A B ]   omnium add. C omnimode perfectionis ac virtutis precipue licet in lutei carceris habitaculo gestabat insigne michi sponsum legitimum, substitutione vicaria delegavit, irrefragabili deffinitione sancciens, nulla dierum vetustate delenda, nullo fluxu temporis abolenda, -quod  A C ]   om. B cum quis eorum qui hujusmodi vicariatus presunt officio mortalitatis togam exuerit, collectis regie mee optimatibus, retrusa ambitionis vipera, relegatorelegato  A B ]   religato C funebri cupiditatis ydolo, traductis carne et sanguine in officium sincerissime caritatis. Quecumque exquisite consultationis judicio, ad tante sublimitatis moderandimoderandum  A ]   moderandi B; moderandis C fastigium prestationemprestationem  A B ]   praestantionem C decreverint tanquam possessor ydoneus a viaeavie  A ]   a viae B C et universa filiorum multitudine benivolo recipiatur applausu ».

« Quod si secus fieret et per cujusquam venenose machinationis excercitium, improbe rapacitatis ambitum vel suspecte germanitatis affectum, ad consummationem tanti operis aliquorum animos prospicerentprospicerent  A B ]   conspicerent C commoveri, murum constantissime deffensionis opponerent ne sponsa Christi tam infami polluaturpolluatur  A B ]   polluta C conjugio et ne fama profanis horrende turpitudinis commercio sedarentur ».

Judicium Veritatis

Publication information

  • A - Paris, BnF, Ms. Lat 1463, fol. 12r - fol. 38v
  • B - Dijon, Bibliothèque municipale, Ms. 235, fol. 138r - fol. 156r
  • C - Paris, BnF, Ms. Lat 8975, p. 29-59

Text according to witness C

The Judgment of Truth (Judicium Veritatis) is an allegorical fiction whose aim is to foster Clement VII's supremacy on the pontifical throne in the context of the Great Western Schism. It has never been edited. It is full of feminine allegories (Veritas, Ratio, Oratio, Virtutes and Vitia among many others) whose peregrinations and actions are a literary mise en scène for the author/narrator to deal with the popes' rivalry in the context of the schism - the text is as such a lamentation of the ecclesia about the sins that have perversed and corrupted the souls of men. It is still preserved nowadays in three different manuscripts which raise the question of their own influences and sources given that they were written over two hundred centuries.This digital edition is a small sample of a far larger critical edition still in progress - which will include all the variants proposed by the manuscripts and a translation and a historical analysis.

Chapter 1

[fol. 12r] [M]ateria hujus tractatus talis est : quidam monachus, auctor hujus operis, dum post nocturnas vigilias aliquandiualiquantulum  A B ]   aliquandiu C sompno vacaret, apparuit ei ecclesia sub specie formosissime mulieris, precedente populo legis veteris et legis novaenove legis  A B ]   legis novae C populo subsequente, que cum multis lacrimis et tristitie vacaret. Interrogatur ab auctore ratio sui fletus ; respondet divisionem ecclesie esse materiam.

Consulitur eidem ut aggregato virtutum ac sue domus sapientum -consilio  A B ]   om. C quid suprasuper  A B ]   supra C hoc agendum sit diligenter inquirat. Obedit consilio et in loco ameno erigi praecipitprecipit erigi  A B ]   erigi praecipit C tentorium, quod multiplici amenitate describitur figuratum, hoc paraverunt ab intrinseco tres virtutes theologice ab extrinseco vero quatuor cardinales. Quibus peractis, denuntiatur publice in ecclesie exercitu quod omnes venirent ad ejus conciliumconsilium  A B ]   concilium C, quibus de jure vel consuetudine pertineret. Pompa hoc audiens, festinanter ad tentoriumad tentorium festinanter  A B ]   festinanter ad tentorium C properabat accedere, cujus mores gestus et habitus sermone multiplici describuntur, et tandem cum apropinquasset tentorium, a consortio virtutum repellitur et a Caritate durissime increpatur. Humilitas autem illuc accedens cum magna veneratione suscipitur. Congregato autem virtutum ac consiliariorum exercitu infra tentorium, regina ecclesia lugubre factum sue desolationis exponit cum lacrimis, petens consilium quid super tante desolationis negotio sit agendum. Cunctis aliis tacentibus, surgit Prudentia, et dicit super hoc Veritatis quaerendum esseesse querendum  A B ]   quaerendum esse C consilium, sine qua non posset tante arduitatis negotium terminari. Acquiescunt virtutes ejus consilio et in medio populi ecclesie queritur nuntius qui sit ydoneus ut domicilium Veritatis inquirat. Rumor invenitur, nuntius levis et voluntarius, qui negotium -dicte  A B ]   om. C legationis assumit et percurrit omnes christiane religionis provincias et, Veritate non inventa, redit vacuus ad tentorium supradictum. Quo viso, ecclesia et alie virtutes nova -rursus  A B ]   om. C afflictione tenentur et, dum multis fletibus ac gemitibus incumbuntincumbere[n]t  A B ]   incumbunt C, excitatur Ratio, que in secretiori cubiculo dormiebat. Surgit a lecto, profertur in medium. Cujus mirabilis species et ornatus describitur et, regine coassistens, prolixo sermone salubre consilium indicitinducit  A B ]   indicit C. Virtutibus consulens inter cetera quod cum Veritas peccatis hominum exigentibus a terrenis habitaculis recessisset, cum Deo in celi palatio sibi constituerat mansionem ; nullum ergo dicebat superesse remedium, nisi ydoneum nuntium ad Deum dirigere ex parte ecclesieet virtutum  A B ]   et virtutum add. C, qui Veritatem preciperet redire ad terras et super dicte controversie negotio justitiam exhiberetexhibere  A B ]   exhiberet C. Ad hoc agendum, Oratio tanquam nuntius ydoneusydoneus nuntius  A B ]   nuntius ydoneus C eligitur, cujus describitur modus species et ornatus. Dictat Ratio epistolam supplicatricemsupplicatoriam  A B ]   supplicatricem C ad Deum, ex parte ecclesie et virtutum, ut Veritas revertatur ad terras. Accepta epistola, Oratio ascendit in celum et epistolam Deo exhibet, exauditur favorabiliter et advocata Veritate committit sibi Deus per litteras quod descendat in Galliam, et sponse sue ecclesie controversiam auctoritate divina judicet et decernat. Obedit Veritas divino imperio et descendens Parisius, stationem suam sibi praeparatimperat  A B ]   praeparat C in publico. Assistunt ei omnium artium et scientiarum magistri ac precipui traditores, quorum scientie et authoritatesauctoritas  A B ]   authoritates C describuntur et quorum consilio in agendoagendis  A B ]   agendo C utitur.

Dum hec agunturcoguntur  A B ]   aguntur C, [fol. 12v] casualiter ????? adveniunt  A B ]   advenit C partium ????? procuratores  A B ]   procurator C, scilicet Bartholomei Barrensis et domini Roberti de Gebennis, qui de summo pontificatu contendebantcontendunt  A B ]   contendebant C. Proponit prior procurator Bartholomei domini sui justitiam cum libello totum cause meritum continente famosis juris allegationibus non oblitis. Respondet ad hoc postmodum adversae partispartis adverse  A B ]   adversae partis C procurator, singulas rationes allegatas evacuans, et jus domini sui auctoritate jurium et firmissimis rationibus componenscircumponens  A B ]   componens C. Deinde jurant partes de calumpnia, renuntiant voluntati et auctoritati ulterius allegandi aliquid, ad audiendum diffinitivam sententiam diem prefixamo accipiunt. Die praefixaprefixam  A B ]   praefixa C, se iterato tribunali Veritatis offerunt. Recitatur processus et a Veritate contra Bartholomeum finalitersententialiter  A B ]   finaliter C diffinitur, que sententia de omnium assistentium beneplacito collaudatur.

Chapter 2

Incipit prologus in tractatu de Judicio Veritatis contra Bartholomeum scismaticum, compositus a quodam monacho Clarevallensis, et primo tangitur auctoris intentio qua ratione presens negotium sit aggressus, compositus a quodam monacho Clarevallensis, et primo tangitur auctoris intentio qua ratione presens negotium sit aggressus  A C ]   om. B.

« Ratius[G]ratius  A B ]   Ratius C astra nitent dum pestifer horruit ether ! Dum olim divine vocatus audito susurrio, ollas carnium egiptias, pepones et allia salubri fretus consilio declinassem, inter sementis procellosi maris diluvium, insulam monastice religionis tanquam salutis anchoram non minus salubriter quam sapienter attigi, in qua sponsor prodigus et avarus redditor. Relictas venenate dulcedinis ineptias, importune se ingerentes affectui, manu missa ad aratrum retroaspicere gestiebam, sed demum superne lucis radius -meritorum  A B ]   om. C hospitiolo mentis illuxit dignanterhospitiolo dignanter illuxit  A B ]   hospitiolo mentis illuxit dignanter C, vexatio tribuit intellectum et rationis moderatio executionis debitum non negavit ».

« TalibusTalidus  A ]   Talibus B C igitur attactus judiciis, insolentis vite pruriginem castigatiori nodo compressi et luxuriantis rabiem juventutis sub discipline vinculo coartavi. Recogitavi igitur annos meos cum accetosa mentis amaritudine proper  A B ]   pro C fluxa desideria erranteerronee  A B ]   errante C voluntatisvoluptatis  A B ]   voluntatis C, -in  A B ]   om. C servitute Egiptiorum luti et lateris superfluos ac steriles impendisse labores, conscientie murmurantis compulsus baculo donec timor anime, saluberrimus hospes non vocatus, advenit precursor gratie, preco venie, et omnium divinorum carismatum fundamentum stabiliens, lucerna dirigens ac janua introducens. Hic michi multipharie multisque modis, ut assolet conscientie peccatrici, tot silogismorum nodosa cumpingebat axiomataanxiamata  A ]   anxiomata B; axiomata C. In propositione inobedientie crimen incutiens ; in assumptione pene [fol. 13r] demeritum horrifica comminatione pretendens ; in illatione eterne dampnationis incendium reputans ; hujus tam horrende conclusionis laqueum, nec sophistice verbositatis apparentia, nec dyaletice subtilitatis industria speranssperaret  A B ]   sperans C evadere. Ab hiis ergo probatissima veritate conclusus et non minus conscientia protestante confusus, locum meroris claustralem solitudinem ardenter invisere opere pretium autumavi. Et sic indefessa pertinacia inter angustiasangustas  A B ]   angustias C solitudinissolicitudines  A B ]   solitudinis C, emensi detrimenta temporis statera lacrimosa pensabam ».

Chapter 3

Quomodo ecclesia, sub specie decore virginis, apparuit dormienti.

« [D]um ergo cujusdam diei matutino crepusculo, super hujusmodihujuscemodi  A B ]   hujusmodi C cogitatu angariosos mentis fluctus revolverem, fatigati spiritus ac tanti laboris molestias non ferentes in sompnium depressi, commissi operis diligentiam suspenderunt ».

« Et ecce ex insperato mulier venusti habitus et corporis proceritate decora, nec minusnimis  A ]   minus B C vultus speciositate notabilis maturo procedens incessu ad me propeparematurare  A B ]   propepare C videbatur accessum ; hujus facies licet multomulte  A B ]   multo C claritatis radiaret splendoribus, nubilo tamen objecta tristitie immensi doloris indicia preferebat. Nam repetita suspiria, intercluse mestitudinis testes ydonei in virginisvirginea  A B ]   virginis C facie, sub occulorum syderibus jugi scaturigine furtivos lacrimarum rivullos emitebatomittebant  A ]   emitebant B; emitebat C. In ejus vertice dyadema aurum radiabat perlucidumprelucidum  A B ]   perlucidum C, quod inter mirumrasile  A B ]   mirum C artificium variatovariabo  A ]   variato B C opere distinguebat. Vestium vero fulgor mirabilis intuentium oculos, tantis hebetatosobetatos  A ]   ebetatos B; hebetatos C splendoribus, ad palpebrarumpalpebrarum  A C ]   palpebrabrum B reflectebat domicilia. Nam purpura gemmarum varietate ditescensdiescens  A B ]   ditescens C Apolini, videbatur includereconcludere  A B ]   includere C et ibi decorem materie cum forme miraculomuticulo  A ]   miraculo B C ad paria judicares. Et hanc quidem ejus purpuram, nonnulli perditionis filii, ausu sacrilego, a summo usque deorsum scinderantsciderant  A B ]   scinderant C, enorme sue divisionis vestigiamvestigia  A B ]   vestigiam C reliquentes. In dextera autem vexillum crucis purpurei coloris gestabat insigne, quo facile posset omnium adversariorum insidias deterrere, quamquam et hoc nebularum fuligine et venti ab AquiloneAquilione  A B ]   Aquilone C furentis violentiavehementia  A B ]   violentia C tanta videretur obscuritate mutatum, et a supernis ad infima violentia persecutrice demissum ut multi filiorum dissiderent. Cuinam ministromistro  A ]   ministro B C seu ministerioministro  A ]   ministerio B C subtutioris vexilli regimine deservirent ? ».

(Synagoga) « Hanc preibat utriusque sexus multitudo innumera cultros sanguineos gestans in manibus, cui preerat senex venerabilis non tam horrendushonorandus  A B ]   horrendus C canitie quam facie admirandus. Hic tabulas gestansgestabat  A B ]   gestans C lapideas hebraicis caracteribus exaratas ac volumen non exiguum, quod cum doctorum more suis lectione publica palam faceret. -Ipsi obturatis auribus et obseratis intuitibus  A B ]   om. C, solum libri cooperculum admittebant ».

(Ecclesia christiana) « -E  A ]   om. B C vestigio vero sequebatur turba spectabilis priore longe populosior incedens, ordinatius et reverentior in ornatu, et qui primatum gerere videbantur, in ipsis ordinem trifariumtriumpharum  A ]   tripharium B; trifarium C pretendebant obtutibus. (Martires) Et primi quidemquidam  A ]   quidem B C stola vestiti purpurea sanguinem agni visi sunt permutasse conchilibus. (Virgines) Alii vero, bisso candidati mundissima, nullo maculose turpitudinis nevo, patientes suum denigrare candorem liliati procedebant colore pariter et odore. (Doctores) Tertii autem, vestibus circumamicti croceis dum occulis [fol. 13v] linteis ad arcanaearchana  A B ]   arcanae C sapientie salutaris cacumina aciem sue considerationis attollunt, aquas hauriunthauriunt aquas  A B ]   aquas hauriunt C in gaudio de fontibus, quibus perpotatiprepotati  A ]   perpotati B C uberius ; distributione benivola prestant refrigerium sitibundis. Et primis quidem aurea, secundis gemmea, tertiis vero corona syderea choruscabat in vertice ».

(De scismaticis) « Verum totius -hujus  A B ]   om. C cohortis pars non modica falsorum fratremfratrum  A B ]   fratrem C, interceptaintersepta  A B ]   intercepta C periculis, adversa facie et a priori gradu resiliens : a dicte domine sue collegio divortium incendebatintentabat  A B ]   incendebat C. Cumque michi fieret loci proximitate vicinior gressus figere visa est. At ego, non modica admirationis perturbatione pulsatus, ymaginabat tacitus, quid tante novitatis miracula presagirent. Advertens nichilominus horumlyrum  A ]   horum B C singula, tot admirationis modos publicis objectantia conspectibus conjectura verissimili, abditis non carere misteriis, et que nove significationis aditum reserarent. Resumptis igitur viribus, ad presentiam majestatis regie meticulosus accessi ac, curvatis poplitibus, reverentie propensiorispropentioris  A ]   propensioris B C obtuli libamentum, quemquem  A C ]   quam B illa grati favoris applausu benigne erigens, reciproce salutationis obtulit talionem ».

Hic a[u]ctor interrogat ecclesiam de causa tristitie sue.

« [S]uscepta igitur congratulantis applausus benivolentia in hanc vocemformam  A B ]   formam add. C admiratione questionis erupi. O pulcerrima mulierum, quam -summi  A B ]   om. C prerogativa fulgoris claritate perfusam, ab eterne sapientie linea naturalem traxisse ortus originem aud feliciterfaciliter  A ]   om. B; feliciter C audeam dubitare ! Si in tante puritatismajestatis  A B ]   puritatis C oculis spuria vinilamiavitulamina  A B ]   vinilamia C et aboriginales vernaculi quidpiam seriosum audeant supplicare, quoddam mee dubitationis ambiguum, quod minimaenimie  A B ]   minimae C conturbationis impulsu mentis archana deterret, digneris tue responsionis beneficio serenare ? quaeQuenam  A B ]   quae C videlicet sis ? Unde processeris ? Et cur in has desertas heremi nostrinostre  A B ]   nostri C solitudines quasi vagabunda decurras ? Quis etiam doloris aculeus aut injurie mordacis stimulus usque adeo tue mentis concussit hospitium ut, regie majestatis serenitate relicta, doloris intimisintimi  A B ]   intimis C mordearis insultibus, que crebra lacrimarum effusio suspiciendosuspicando  A B ]   suspiciendo C presagit, et repetita suspiria ab imo pectoris resonantia lucidius commentantur ? ».

(Responsio ecclesie) Cum illa vultus serenioris aspectumaffectum  A B ]   aspectum C in me convertens plausibilem, postquam fluentes lacrimas molli siccavit amictu, in hanc responsionis prodiit suadelam. Quamvis lugere quam plausibiles alternare sermones pelago demersisdiversis  A B ]   demersis C tristitie videatur, acceptius potissime ubi consolationis remedium morborum desperata gravitas interclusitincludit  A ]   intercludit B; interclusit C, ne tamen aggrestis ineptitudinis obprobrio, ignorantie nubilo aut arrogantie deputetur. « Supercilio morem -tibi  A B ]   om. C gerere conabor pro viribus, ut nostre assertionis solutione valida totius tue dubitationis transquiletur impulsus, et quamquam de persone mee notitia visarum rerum loquentie te videantur reddidissereddidisse videantur  A B ]   videantur reddidisse C instructum, noveris tamen quod ecclesia nominor, cujus amore dudum -nimie  A B ]   om. C dilectionisdelectionis  A ]   dilectionis B C vinculo cathenatus unigenitus Dei Filius, togam nostre fragilitatis assumens, ad ergastulum humane mortalitatis insilitinsiliit  A B ]   insilit C ; se variis penis adiciens ut fatigationis nostre pondera relevaret ; egrotans ut sanaret ; dejectus ut resurgeret ; mendicitatis se supponens obprobriis ut nos a perempnis egestatis obprobrio liberaret. Et quoniam capitalis noxe demerito et eterne pene miseriis, sub amaraesubconare  A ]   sub amarae B C cautionis chyrographocyrography  A ]   cyrografo B; chyrographo C, principi tenebrarum eramus obnoxii, qui me dure servitutis imperio subigebat, ipse liberator meus nimia miserationis suaesue miserationis  A B ]   miserationis suae C bonitate [fol. 14r] devictus usque ad horrende mortis ignominiam obedientia summe dejectionis se obtulit ut sit ejus humilitas scelerum meorum contumaciam, ignominiamignominia  A B ]   ignominiam C -superbiam  A B ]   om. C acerbitas pene reatus intemperantiam, tanquam clavus clavo retunderet et adverso calcecalice  A ]   calce B C feriret. Et sic demum sapientie divine providentia mirabilimirabili providentia  A B ]   providentia mirabili C, culpa dampnabilis ultione justa non caruit, et tyranni crudelis jugum excutiens, quo in justoinjuste  A B ]   in justo C dampnationis imperio aut verius improperio me violenter oppresserat. Abolito mortis cyrographo, in libertatem filiorum etin  A B ]   in add. C adoptionemadeptionem  A ]   adoptionem B C paterne hereditatis liberata deveni ».

« Verum tantis ac talibus beneficiorum donariis non contentus, ad ampliora michi manum praetenditprotendit  A B ]   praetendit C gratuitamgratuitatem  A ]   gratuitam B C. Nam me, ex captiva liberam, ex ignobili spectabilem, ex inimica filiam, ab omnium veterum delictorum spurcitia in suo sanguine dealbatam subarravit. Anulo capiti coronam imposuit, omnium gemmarum varietate distinctam, et quasi tanta non sufficerent, decoravit monilibus et omnis ornatus splendore ac totius decoris varietate contexit. Tandem vero sublimatam gloria et honore, speciosus speciosam immaculatus pudicam castro sibi conjugio copulavit, et utriusque virginitatevirginitatis  A B ]   virginitate C prerogativa manente, totius hujus generationis seriem, non humano conjugiocontagio  A B ]   conjugio C, sed superne dispensationis beneficio procreavit ».

« Verum multo plures alios a presentis militie separatos laboribus ad superne stationis palatia, laboris sui stipendia redditurus invexit, de quorum absentia nulla calamitate turbationis angarior, nam firma sponsi manentmanent  A C ]   manet B encenia sponsionis : omnes invicem in etatem plenitudinis me recepturam cum stola duplici in fine temporum, cum fuerit Deus omnia in omnibus et meum perfecerit imperfectum. Et quoniam post -tot  A B ]   om. C insignia victoriosavictoriose  A B ]   victoriosa C laborationis certamina, ad summa empiree regionis palatia cum filiorum multitudine ipse sponsus tanquam emeritus triumphator ascendit locum paraturuspaturus  A ]   paraturus B C sequacibus, et proper  A ]   pro B C sui laboris merito paterne hereditatis divitias introgressus. Qui primitus ne viduitatis protensa deplorarem obprobria et venatorum ancipesancipites  A B ]   ancipes C possem vitareobliquare  A B ]   vitare C tendiculas et luporum morsus precavere nocentes, nec non morbis filiorum ingruentibus debito reparationis antidoto providere ? Dilectissimum suum Petrum apostolum, multa sibi fidelitatis attestatione probatum, caritatis ardore fervidum, quiomnium  A B ]   omnium add. C omnimode perfectionis ac virtutis precipue licet in lutei carceris habitaculo gestabat insigne michi sponsum legitimum, substitutione vicaria delegavit, irrefragabili deffinitione sancciens, nulla dierum vetustate delenda, nullo fluxu temporis abolenda, quodquod  A C ]   om. B cum quis eorum qui hujusmodi vicariatus presunt officio mortalitatis togam exuerit, collectis regie mee optimatibus, retrusa ambitionis vipera, religatorelegato  A B ]   religato C funebri cupiditatis ydolo, traductis carne et sanguine in officium sincerissime caritatis. Quecumque exquisite consultationis judicio, ad tante sublimitatis moderandismoderandum  A ]   moderandi B; moderandis C fastigium praestantionemprestationem  A B ]   praestantionem C decreverint tanquam possessor ydoneus a viaeavie  A ]   a viae B C et universa filiorum multitudine benivolo recipiatur applausu ».

« Quod si secus fieret et per cujusquam venenose machinationis excercitium, improbe rapacitatis ambitum vel suspecte germanitatis affectum, ad consummationem tanti operis aliquorum animos conspicerentprospicerent  A B ]   conspicerent C commoveri, murum constantissime deffensionis opponerent ne sponsa Christi tam infami pollutapolluatur  A B ]   polluta C conjugio et ne fama profanis horrende turpitudinis commercio sedarentur ».